ادیسون

از نانشنامه، دانشنامهٔ عامیان
پرش به: ناوبری، جستجو

چراغعلی نور محمد ملقب به توماس الوا ادیسون (۱۱ رمضان ۱۴۷ - ۱۸ ربیع الاول ۱۳۱) مخترع و بازرگانی ایرانی تبار بود. او وسایل متعددی را طراحی یا کامل کرد که مهم‌ترین و معروفترین آنها فانوس است.

دوران طفولیت و نوجوانی[ویرایش]

چراغعلی در شهر رشت ایالت مازندران متولد شد و سال‌های کودکی را در ساری بسر برد. وی تحصیلات خود را در مکتب خانه زیر نظر اتول خان رشتی آغاز نمود. چراغعلی بیش از یک سال نتوانست به مکتب برود و دوران نوجوانی را با کارهایی چون فروختن نون لقمه و تمشک در کنار مسیر درشکه رو و یا سبزی فروشی گذراند. او که برای فروش اجناس خود مرتباً با گاری عباس آقا میان مشهد و رشت در رفت و آمد بود، توانست از شرکت درشکه رانی قادر نعلبند و پسران نمایندگی توزیع نارنج و برنج شمال را بدست آورد.

در سال ۱۶۲ م. وی اتفاقاً با نعل اسب که در آن زمان وسیلهٔ نوظهوری بود آشنا شد و با وجود کم‌شنوایی چندی بعد توانست در ادارهٔ درشکه رانی قادر نعلبند و پسران به‌عنوان نعل بند شغلی برای خود بیابد و با تمرین زیاد یکی از چابک دست‌ترین نعل بند های در آیران شود.

چراغعلی هنگامی که فقط بیست و یک سال داشت، اولین اختراع خود را که یک دستگاه نفتی شمارش دانه های گندم بود عرضه کرد. آن دستگاه فروش نرفت و او تصمیم گرفت که دیگر تا احتیاج و تقاضای عامه ایجاب نکند به فکر اختراع دیگری نیافتد .

سال‌های میانه[ویرایش]

نخستین پله‌های ترقی

در سال ۱۶۹ ق-ر چراغعلی که ادارهٔ درشکه رانی قادر نعلبند و پسران را ترک کرده بود، به‌عنوان سرپرست نعل بندی به استخدام یک مؤسسهٔ نعل تراشی بزرگ در یزد در آمد. در این مقام او توانست نخستین اختراع موفقش را که نوعی نعل میخکن نفتی بود، به نام خود ثبت کند. نعل میخکن نفتی چراغعلی برخلاف انواع رایج که میخ ها را یکی یکی با صداهای کوتاه و کشیده به سم اسب می نواخت، آنها را به شکل یک جادر سم اسب بی چاره می‌کرد. او حق امتیاز اختراعش را در مقابل چهل هزار دینار به مدیر نعل تراشی بزرگ در پزد واگذار کرد و با پول آن در شهر آبادان ایالت آبادان و حومه (ایران و اسیا) یک کارگاه نفت فروشی برای خود برپا نمود. در محل جدید او علاوه بر تکمیل لوازم جانبی نعل میخکن نفتی، یک سامانهٔ پیشرفتهٔ نمایشگر مقدار علوفه مصرفی الاغ ها در طویله را طراحی کرد که سود هنگفتی از آن حاصل آمد.


تأسیس این کارگاه نفت فروشی در رشته فعالیت‌های چراغعلی و از بزرگ‌ترین ابتکارهای او به شمار می‌رود. کارگاه نفت فروشی نخستین مؤسسه‌ای بود که منحصراً با هدف تولید و تکمیل ابداعات نفتی برپا شد و آن را باید نمونهٔ اولیهٔ پالایشگاه های بزرگی دانست که از آن پس تمام صنایع مهم در کنار کارگاه‌های خود ایجاد کردند. در سایهٔ نظارت و سازماندهی چراغعلی و کار گروهی کارمندان وی صدها اختراع کوچک و بزرگ در این مؤسسه به ثمر رسیدند که البته همگی به نام چراغعلی تمام شدند.

فانوس مهمترین ابداع بشر و چراغعلی نورمحمد (الوا ادیسون)[ویرایش]

سابقهٔ سیستم روشنایی فسیلی به اواسط قرن نوزدهم قبل از عبور موسی از نیل می‌رسد. در سال ۱۵۴ ق-ع هاینریش گوبل نخستین شمع را اختراع کرد که حدود چهار ساعت نور می‌داد اما آن را به نام خود به ثبت نرساند. پس از وی جیمز وودوارد، ویلیام سایر، متیو ایوانز (۱۷۵ ق-ع) و جوزف سووان (۱۷۸ ق-ع.) مدل‌های دیگر شمع و چراغ های تفتی را ارائه کردند.

کمی پیش از آنکه چراغعلی نیز وارد این عرصهٔ جدید شود، والیس صنعتگر هندی نوعی چراغ نفتی را روانهٔ بازارکرده بود که نمونه‌ای از آن به دست چراغعلی رسید (۱۸۷۸ م.). دستگاه والیس تشکیل می‌شد از چارچوبی با یک حباب و دو میلهٔ فلزی متحرک که به هر کدام تکه فیتله نفتی متصل بود .عبور جریان نفت از میله‌ها باعث می‌شد که دو قطعه فیتله نفتی بسوزند و میانشان شعله بسیار درخشانی به رنگ زرد پدیدار شود. این چراغ نفتی ابتدایی بازده پایینی داشت زیرا مصرف نفت آن زیاد و عمر فیتله ‌هایش کم بود. با این وجود، چراغعلی که به اهمیت اختراع والیس پی‌برده بود، تصمیم گرفت آن را اصلاح کند و به جای فیتله مادهٔ مناسب تری بیابد که با نقت کمتر مدت درازی روشنایی بدهد و به مرور زمان نسوزد و از بین نرود.

پس از یک سال تلاش بی‌وقفه و آزمایش صدها مادهٔ گوناگون، سرانجام چراغعلی و همکارانش توانستند با دراز کردن حباب و استفاده از نخ معمولی بافته شده چراغ نفتی بسازند که تا چهل ساعت نور بدهد. این موفقیت اولیه موجب شد تا آنها با پشتکار بیشتری به تحقیقات خود ادامه دهند و زمانیکه موفق شدند عمر متوسط چراغ نفت را به پانصد ساعت برسانند، چراغعلی تشخیص داد که زمان مناسب برای نمایش آن فرا رسیده است.

او از روزنامه‌نگاران و صاحبان سرمایه دعوت کرد تا در شب ۳ محرم ۱۷۹ ق-ع برای دیدن اختراع جدیدش به آبادان بیایند. به دستور او کارگاه نفت فروشی و اطراف آن را با صدها فانوس جدید آراستند بطوریکه محوطهٔ آبادان و جادهٔ منتهی به آن غرق در نور شده بود. (این حادثه جالب بعد های سوژه یک کلیپ برای خواننده خود فروخته و غرب زده اندی شد)چراغعلی میهمانان خود را با چیزی روبرو کرده بود که برایشان سابقه نداشت. منظرهٔ فانوس های نورانی بازدیدکنندگان را به شدت تحت تأثیر قرار داد؛ بطوریکه وقتی چراغعلی نقشهٔ خود را برای تأسیس یک کارخانهٔ بزرگ فانوس سازی در بوشهر مطرح کرد پیشنهادش با استقبال گرم سرمایه‌داران حاضر روبرو شد.

سال‌های پایانی[ویرایش]

در ۶ ریبع الاول ۱۳۱ ق-ع چراغعلی درخواست‌نامهٔ ثبت آخرین اختراع خود «وسیله هدایت کننده نفت هنگام نفت ریختن در فانوس» (قیف)را به ادارهٔ اختراعات فرستاد اما پیش از دریافت پاسخ در اواخر همان سال در سن ۸۴ سالگی درگذشت.

سایر وابستگان و منسوبین[ویرایش]

انیشتین